Menu boczne

Wirtualna podróż po bibliotece

Wirtualna podróż po bibliotece

Szybkie linki

Treść strony

Międzynarodowy Tydzień Open Access

Open Access Week 2016

Już po raz dziewiąty świętujemy październikowy Open Access Week – inicjatywę zapoczątkowaną przez SPARC i mającą na celu promowanie otwartego (czyli darmowego, cyfrowego i zwolnionego z ograniczeń licencyjnych) dostępu do publikacji naukowych i danych badawczych.

W piśmiennictwie dot. otwartego dostępu stosuje się szereg pojęć, które definiowane są w następujący sposób (wg Kierunków rozwoju otwartego dostępu ... ):

  • Otwarty dostęp gratis – „darmowy i otwarty dostęp – rozpowszechnianie utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym oraz możliwość nieodpłatnego i nieograniczonego technicznie korzystania z niego zgodnie z właściwymi przepisami”.
  • Otwarty dostęp libre – „wolny i otwarty dostęp – rozpowszechnianie utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym wraz z udzieleniem każdemu licencji na nieograniczone, nieodpłatne i niewyłączne korzystanie z niego oraz z jego ewentualnych opracowań; licencja może zawierać postanowienia nakładające na korzystającego zobowiązania nie naruszające istoty uprawnienia do nieograniczonego, nieodpłatnego i niewyłącznego korzystanie, takie jak obowiązek przekazania odbiorcy informacji o twórcy, producencie lub wydawcy, przedmiocie licencji oraz o jej postanowieniach, lub obowiązek udostępnienia odbiorcom przedmiotu licencji lub jego opracowania na takiej samej licencji (wolna licencja)”.
  • Droga złota – zapewnienie otwartego dostępu gratis lub libre przez wydawcę, w szczególności poprzez publikację utworu w czasopiśmie naukowym lub książce.
  • Droga zielona – zapewnienie otwartego dostępu gratis lub libre przez autora poprzez zdeponowanie utworu w repozytorium.
  • Repozytorium – narzędzie informatyczne służące do deponowania, przechowywania i udostępniania w Internecie bieżącego dorobku naukowego instytucji naukowych (repozytoria instytucjonalne) lub określonych dziedzin nauki (repozytoria dziedzinowe). Repozytoria mogą służyć do deponowania zarówno publikacji jak i wyników badań naukowych.

Dzięki wprowadzaniu w życie idei Open Access model publikowania efektów pracy naukowców z całego świata już uległ znacznym przekształceniom – dając tym samym wszystkim osobom zainteresowanym możliwość zdalnego zapoznawania się z dużą liczbą aktualnych publikacji z zakresu niemal każdej dziedziny wiedzy przez sieć Internet. Ostateczny cel – otwarty dostęp do wszystkich zasobów nauki – jest jednak wciąż odległy. Bez powszechnej świadomości problemów wynikających z zamkniętego dostępu do zasobów nauki i możliwości, jakie niesie ze sobą ich otwarcie, nie uda się go zrealizować.

Dużym krokiem we właściwym kierunku są założenia tegorocznego Amsterdam Call for Action on Open Science, w którym Komisja Europejska i Rada Unii Europejskiej zobowiązują się do objęcia roli lidera w ułatwianiu i przyspieszaniu procesu otwierania nauki, czego efektem ma być m.in. pełen otwarty dostęp do publikacji naukowych w Europie do 2020 roku.

Polskie uczelnie natomiast realizują wytyczne Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego dotyczące otwartego dostępu zamieszczone w Kierunkach rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań w Polsce z roku 2015. Jednym z istotniejszych celów zamieszczonych w ww. wytycznych jest tworzenie i administrowanie przez uczelnie repozytoriami instytucjonalnymi, których zadaniem jest m.in. archiwizowanie i udostępnianie publikacji pracowników naukowych niedostępnych na złotej drodze otwartego dostępu – za zgodą posiadacza autorskich praw majątkowych do utworu. MNiSW finansuje także w ramach Wirtualnej Biblioteki Nauki krajowy program publikowania otwartego Springer Open Choice, o którym więcej można przeczytać tutaj.

Artykuły udostępniane wyłącznie poprzez złotą drogę otwartego dostępu można wyszukiwać bezpośrednio na stronie wydawcy lub skorzystać z jednej z baz indeksujących artykuły z tego typu periodyków. Największą i najbardziej wiarygodną bazą jest DOAJ (Directory of Open Access Journals). Po zaostrzeniu procesu aplikacyjnego dla wydawców w sierpniu 2014 roku DOAJ uznawany jest za whitelist czasopism w otwartym dostępie – znaczy to, że publikowanie w czasopismach indeksowanych przez DOAJ jest gwarancją rzetelnie przeprowadzonego procesu recenzowania oraz archiwizacji.

Nie można jednak zapomnieć o wydawcach nierzetelnych, którzy w modelu publikowania w otwartym dostępie upatrują jedynie szansę na szybki i prosty zarobek. Tego typu samodzielne czasopisma i wydawnictwa posługują się najczęściej fałszywymi wskaźnikami bibliometrycznymi oraz rzekomą profesjonalną recenzją, by zachęcić autorów do publikowania i uiszczania na ich rzecz APC (article processing charge) niewspółmiernych do jakości periodyku. Podobne czasopisma i wydawców demaskuje Jeffrey Beall w swoich Listach Bealla, dostępnych na jego blogu. Więcej informacji na ten temat można przeczytać tutaj.

Działająca pod auspicjami Komisji Europejskiej inicjatywa OpenAIRE wspiera wprowadzanie polityki otwartego dostępu i administruje techniczną infrastrukturą umożliwiającą realizowanie projektów związanych z ruchem otwartego dostępu. Jednym z najważniejszych narzędzi współtworzonych przez OpenAIRE we współpracy z CERN jest repozytorium danych badawczych Zenodo, które aktualnie udostępnia ponad 55 tysięcy opatrzonych metadanymi otwartych danych. O innych repozytoriach danych badawczych i bibliotekach cyfrowych można przeczytać tutaj.

Na temat zagadnienia otwartego dostępu powstało mnóstwo materiałów szkoleniowych dostępnych w szerokim Internecie. Prócz całej platformy FOSTER (Facilitate Open Science Training for European Research), powstałej dzięki finansowaniu ze środków Unii Europejskiej i udostępniającej szkolenia dotyczące otwartego dostępu, warto przyjrzeć się polskiemu kursowi dostępnemu w Centrum e-Learningu Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie „Open Access – Otwarta Nauka”, który w wyczerpujący sposób przedstawia historię, założenia i narzędzia umożliwiające pełne wykorzystanie potencjału otwartej nauki. Link do tego kursu można znaleźć tutaj.

CEON logo

Powrót
do góry