• Lista A-Z

Open Access


Open Access (OA) – idea promująca otwarty i bezpłatny dostęp  do publikacji naukowych, danych badawczych i materiałów edukacyjnych w wersji online. Inicjatywa OA powstała w latach 90. XX w. celu usprawnienia i przyspieszenia obiegu informacji w nauce.


Podstawowe deklaracje ruchu Open Access

  1. Budapest Open Access Initiative (2002) - pierwsza międzynarodowa deklaracja, która przedstawia strategie i cele dostępu do komunikacji naukowej.
  2. Bethesda Statement on Open Access Publishing (2003) - deklaracja określa zasady szybkiego i darmowego dostępu do wiedzy naukowej oraz tego, kto mógłby wesprzeć inicjatywę.
  3. Berlin Declaration on Open Access to Knowledge in the Sciences and Humanities (2003) - deklaracja Berlińska powstała w celu promowania internetu jako instrumentu będącego podstawą dla globalnie pojętej wiedzy.
  4. OECD Declaration on Access to Research Data From Public Funding (2004) - deklaracja dotycząca bezpłatnego dostępu do danych uzyskiwanych dzięki środkom publicznym. Deklarację podpisały 34 państwa, w tym Polska.
  5. Amsterdam Call for Action on Open Science (2016) - deklaracja amsterdamska w pełni popierająca ruch Open Access i opowiadająca się za otwartym dostępem do wszystkich publikacji naukowych.
  1. Koalicja Otwartej Edukacji (KOED) - porozumienie organizacji pozarządowych i instytucji działających w obszarze edukacji, nauki i kultury wspierające tworzenie otwartych zasobów edukacyjnych i promujące związane z nimi dobre praktyki i narzędzia. Reaguje na każdy projekt ustawy czy rozporządzenia dotyczący regulacji związanych z dostępem do wiedzy. Przygotowuje stanowiska i rekomendacje w kluczowych sprawach związanych z prawem autorskim, edukacją, nauką i kulturą. Koalicja została założona przez 4 instytucje reprezentujące edukację i naukę: Fundację Nowoczesna Polska, Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego UW, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich oraz Stowarzyszenie Wikimedia Polska. Z każdym rokiem do Koalicji przystępują kolejne instytucje i organizacje. Aktualna lista koalicjantów
  2. CEON Otwarta Nauka - serwis zajmujący się problematyką otwartości w badaniach naukowych i edukacji. Omawia podstawowe kwestie związane z otwartą nauką, zawiera aktualne informacje o dobrych praktykach, narzędziach i wydarzeniach, a także bazę wiedzy na temat otwartych modeli komunikacji naukowej. Serwis prowadzony jest przez Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego UW.
  3. Platforma Otwartej Nauki (PON) - portal działający na rzecz zwiększenia dostępności, widoczności i oddziaływania dorobku polskich naukowców. Wspiera badaczy, wydawców czasopism i instytucje naukowe w dzieleniu się wiedzą. Opracowuje i udostępnia narzędzia informatyczne oraz rozwiązania organizacyjne i prawne ułatwiające instytucjom tworzenie własnej infrastruktury otwartego dostępu.
  4. Uwolnij naukę - portal Koalicji Otwartej Edukacji. Zawiera cenne informacje na temat ruchu Open Access dla autorów, bibliotek, wydawnictw, uczelni i studentów.

Komunikat z 27 października 2022 o programie publikowania otwartego Elsevier

Elsevier informuje o zamknięciu części A programu publikowania otwartego dla polskich autorów z dniem 28.10.2022 r. Powodem zamknięcia jest wyczerpanie puli artykułów na 2022 r. ICM poprosił Elsevier o przedstawienie szczegółowych mechanizmów zamknięcia programu zapewniających, że żaden autor, który skorzystał z programu, nie będzie narażony na żądanie pokrycia opłaty APC. Elsevier ma przedstawić te informacje w najbliższych dniach. Przypominamy, że program A (publikacja bez opłaty APC dla autora) był oferowany tylko dla artykułów wysłanych do recenzji w 2022 r. Program B (publikacja z obniżoną opłatą APC dla autora), który jest oferowany dla artykułów wysłanych do recenzji przed 2022 r., będzie wciąż działał. Nowa pula programu A będzie dostępna od początku 2023 r. dla artykułów wysłanych do recenzji w 2023 r.

 

Komunikat z 20 stycznia 2022 r. o programie publikowania otwartego Elsevier
wersja uzupełniona 25 lutego 2022 r.

 

Wydawnictwo Elsevier zdecydowało o utrzymaniu w 2022 r. działania programu publikowania otwartego bez opłaty za publikowanie dla autorów (program A), pomimo że nie są jeszcze ustalone warunki finansowania przez MEiN, zakres licencji i pula artykułów w programie na 2022 r. Wydawnictwo zapewniło, że w żadnym razie nie będzie oczekiwać refinansowania przez autorów lub instytucje, w których afiliowani są autorzy, artykułów opublikowanych w ramach tego programu, nawet gdyby nie doszło do podpisania nowej umowy krajowej. Z programów Elsevier A i B mogą korzystać wszystkie instytucje, które do końca 2021 r. zarejestrowały się do licencji Elsevier i założyły konta do administrowania programem publikowania. Program A (publikowanie bez opłaty) jest przeznaczony dla artykułów wysłanych do recenzji w 2022 r., a program B (publikowanie na koszt autora ze zniżką) dla artykułów wysłanych do recenzji w 2021 r. Przypominamy, że udział w programie A lub B jest oferowany autorowi w trakcie wypełniania przez niego formularza Rights and Access, co następuje po procesie recenzji i po akceptacji artykułu do publikacji przez redakcję. Pozostałe zasady programów Elsevier także nie uległy na razie zmianie, patrz opis.

Programy A i B działają na razie tymczasowo do czasu uzgodnienia przez wydawnictwo Elsevier oraz ICM nowej umowy licencyjnej na 2022 r., której zakres będzie zależał od decyzji MEiN o budżecie WBN 2022, a ta nie została jeszcze podjęta. Mamy nadzieję, ale nie możemy na razie zagwarantować, że autorzy, którzy wysyłają dopiero artykuły do recenzji lub są w trakcie procesu recenzyjnego, będą mieli dostęp do programów przy wypełnianiu formularza Rights and Access.

 

Programy publikowania otwartego realizowane od 2021 roku

1. Krajowy program publikowania otwartego Elsevier

Od 1 stycznia 2021 r. działa program A (pełne finansowanie przez MNiSW) z pulą 1500 artykułów, który jest oferowany dla artykułów wysłanych do czasopisma w 2021 r. i po ich przyjęciu do publikacji, oraz program B (publikacja na koszt autora ze zniżką), który jest oferowany dla artykułów wysłanych do czasopisma przed 2021 r. Uwaga: afiliacja autorów w obu programach jest teraz weryfikowana wyłącznie przez lokalnych administratorów w instytucjach. Wytyczne dla autorów oraz wykaz czasopism.

 

2. Krajowy program publikowania otwartego Springer

Od 1 stycznia 2021 r. program działa z nową roczną pulą 2176 artykułów w pełni finansowanych przez MNiSW i jest oferowany dla artykułów przyjętych do publikacji w 2021 r. Uwaga: afiliacja autorów jest teraz weryfikowana wyłącznie przez lokalnych administratorów w instytucjach. Wytyczne dla autorów oraz wykaz czasopism.

 

3. Program Institutional Open Access Program (IOAP) szwajcarskiego wydawnictwa MDPI.

Dzięki programowi autorzy Autorzy afiliujący na PUM mogą uzyskać 10% zniżki za opublikowanie artykułu (APC - Article Processing Charges) w czasopismach tego wydawcy. MDPI wydaje czasopisma w trybie Open Access (OA) opartych na licencji Creative Commons (CC BY), w tym z Impact Factor (IF).

 

4. Program publikowania w ramach licencji LWW

Program jest przeznaczony dla autorów korespondencyjnych afiliowanych w instytucjach uczestniczących w konsorcjum, w tym PUM. Program obejmuje 244 czasopisma hybrydowe LWW i pozwala na publikację bez opłat dla autorów do 20 artykułów rocznie przyjętych do publikacji w bieżącym roku. Pula nie jest rozdzielona na instytucje. Artykuły będą włączane do programu w kolejności zgłoszeń dokonywanych przez autorów po przyjęciu artykułów do publikacji. Autor, który chce skorzystać z programu powinien, po otrzymaniu akceptacji artykułu od redakcji, skontaktować się emailowo z koordynatorem licencji LWW, przesyłając pierwszą stronę zaakceptowanego artykułu. Koordynator zweryfikuje afiliację autora (powinna być zgodna z listą instytucji w konsorcjum) oraz uwidocznienie jej na artykule. W przypadku pozytywnej weryfikacji koordynator przekaże autorowi kod do bezpłatnej publikacji OA. Licencja LWW wraz z programem publikowania jest koordynowana od 2021 r. bezpośrednio przez przez wydawcę. Link do strony wyjaśniającej w jaki sposób należy skorzystać z kodów, aby opublikować artykuł w dostępie otwartym:  https://tools.ovid.com/openaccess/wbn/. Osoba kontaktowa: Beata Fidzińska Beata.Fidzinska@wolterskluwer.com.

Otwarty dostęp do publikacji dzielimy na:

  • ze względu na uprawnienia do korzystania:
    • gratis – umieszczenie dokumentu do wykorzystywania w ramach tzw. dozwolonego użytku w otwartym internecie,
    • libre – umieszczenie dokumentu do wykorzystania na wolnej licencji  (np. licencje Creative Commons) w otwartym internecie.
  • ze względu na posadowienie zasobu:
    • złota droga (Gold Open Access) – pełny tekst dokumentu jest dostępny na stronie czasopisma lub wydawcy,
    • zielona droga (Green Open Access) – pełny tekst dokumentu jest dostępny w repozytorium. Repozytoriami nazywamy serwisy internetowe, w których umieszcza się dokumenty w celu ich udostępniania. Najpopularniejszymi rodzajami repozytoriów są te instytucjonalne, które gromadzą dokumenty tworzone przez autorów z danej instytucji, oraz dziedzinowe, w których znajdziemy dokumenty powiązane z konkretnymi dziedzinami naukowymi.

Licencje CC pozwalają zastąpić tradycyjny model „Wszystkie prawa zastrzeżone” zasadą „Pewne prawa zastrzeżone” – przy jednoczesnym poszanowaniu zasad prawa autorskiego. Licencje CC oferują różnorodny zestaw warunków licencyjnych – swobód i ograniczeń. Dzięki temu autor może samodzielnie określić zasady, na których chce dzielić się swoją twórczością z innymi. Wszystkie oferowane przez Creative Commons licencje są darmowe.

Twórca korzystając z licencji zawsze zachowuje prawa autorskie, jednocześnie umożliwia innym kopiowanie i rozpowszechnianie, dodatkowo może określić czy ich wykorzystywanie może odbywać się wyłącznie w warunkach niekomercyjnych lub ograniczyć możliwości tworzenia utworów zależnych.

Typy licencji Creative Commons:

  1. Uznanie autorstwa (CC BY) - licencja zezwalająca innym na rozpowszechnianie, remiksowanie, zmienianie i tworzenie w oparciu o licencjonowany utwór, także do celów komercyjnych. Warunkiem jest oznaczenie autora tego utworu. Licencja ta jest najbardziej liberalną licencją CC.
  2. Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach (CC BY-SA) - licencja pozwalająca na remiksowanie, zmienianie i ulepszanie, również w celach komercyjnych, pod warunkiem oznaczenia autorstwa i udostępniania utworów zależnych na tych samych warunkach. Na podobnych zasadach działają licencje "copyleftowe" wolnego i otwartego oprogramowania. Wszystkie utwory zależne, czyli powstałe w oparciu o Twój utwór, będą udostępniane na tej samej licencji, z możliwością użytku komercyjnego.
  3. Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych (CC BY-ND) - licencja zezwala na rozpowszechnianie, przedstawianie i wykonywanie utworu zarówno w celach komercyjnych i niekomercyjnych, pod warunkiem zachowania go w oryginalnej postaci (nie tworzenia utworów zależnych).
  4. Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne (CC BY-NC) - licencja pozwala innym remiksować, dostosowywać i opierać się na dziele w celach niekomercyjnych. Chociaż ich dzieła muszą wskazywać autora i mieć niekomercyjny charakter, to dalsze utwory zależne nie muszą być licencjonowane na tych samych warunkach.
  5. Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach (CC BY-NC-SA) - licencja pozwala innym remiksować, zmieniać utwór  w celach niekomercyjnych - pod warunkiem uznania autorstwa oraz licencjonowania utworów zależnych na tych samych warunkach.
  6. Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych (CC BY-NC-ND) - licencja najbardziej restrykcyjna spośród wszystkich sześciu licencji CC. Pozwala jedynie na pobieranie utworu i dzielenie się nim z innymi, tak długo jak autorstwo zostaje uznane, a utwór nie jest modyfikowany lub wykorzystywany komercyjnie.

Więcej informacji na temat licencji CC można znaleźć w serwisie Creative Commons Polska.

Data Management Plan (DMP), czyli plan zarządzania danymi badawczymi, to dokument opisujący jakie dane zespół badawczy oczekuje uzyskać lub wygenerować w trakcie trwania projektu, jak planuje nimi zarządzać, w jaki sposób je opisać, przeanalizować, przechowywać i z użyciem jakich narzędzi mają być one na koniec projektu udostępnione i zarchiwizowane. DMP powinien powstawać w początkowej fazie projektu. Podstawowe informacje zawarte w DMP różnią się w zależności od dziedziny i rodzaju danych, ale generalnie powinny one zawierać:

  • określenie typu danych i innych materiałów powstających podczas trwania projektu (jakie dane gromadzimy?)
  • określenie formatu danych oraz standardu metadanych (w jaki sposób dane gromadzimy i opisujemy?)
  • sposoby udostępniania danych (gdzie dane będą udostępniane i w jakim stopniu mogą być otwarte?)
  • restrykcje dotyczące ponownego wykorzystania danych, ich udostępniania
  • i przekształcania (w jakim zakresie dane będą mogły być ponownie wykorzystane?)
  • metody zastosowane do archiwizowania i zapewnienia długotrwałego dostępu (gdzie dane będą archiwizowane i na jak długo?).

 

Zagraniczni grantodawcy wymagający tworzenia DMP:

  • Komisja Europejska (Horizon2020),
  • European Research Council,
  • National Science Foundation,
  • Research Councils UK,
  • Biotechnology and Biological Sciences Research Council,
  • Wellcome Trust i inni.

 

Narodowe Centrum Nauki wprowadza obowiązek dołączania planu zarządzania danymi badawczymi do formularza wniosku o finansowanie projektu  (Komunikat „Plany NCN w zakresie zarządzania danymi naukowymi” z dnia 3.04.2019 r.).  Plan ten będzie uzupełniany na etapie składania raportu końcowego i oceniany po zakończeniu realizacji projektu.  Jest to pierwszy etap wprowadzania przez NCN polityki otwartego dostępu do danych naukowych wytworzonych w ramach realizacji projektów finansowanych przez Centrum, a w niedalekiej perspektywie również do publikacji naukowych. W serwisie internetowym NCN zamieszczono już wytyczne oraz szczegółową instrukcję dla wnioskodawców odnośnie tworzenia DMP w projekcie badawczym.

Ogólna zasada udostępniania danych badawczych: dane powinny być tak otwarte, jak to możliwe i na tyle zamknięte, na ile to konieczne. Udostępniane są najczęściej w postaci datasetów, czyli zbiorów stanowiących odrębną całość.

 

Repozytoria indeksujące dane badawcze:

 

Materiały dodatkowe dotyczące repozytoriów otwartych danych badawczych:

Narzędzia pomocne podczas tworzenia DMP:

  • DMPtool (US) – narzędzie przygotowujące szablony DMP dostosowane do wymagań amerykańskich grantodawców.
  • DMPonline (UK) – narzędzie bardzo podobne do DMPtool, zawierające jednak bazę instytucji finansującej naukę z Wielkiej Brytanii.

Kursy online przydatne do nauki:

  • MANTRA - darmowy kurs online skierowany do studentów, pracowników naukowych i bibliotekarzy z zakresu zarządzania danymi badawczymi. Stworzony i stale aktualizowany na Uniwersytecie w Edynburgu przez tamtejszych Data Librarians.
  • Research Data Management and Sharing – pięciotygodniowy bezpłatny kurs dostępny na platformie Coursera prowadzony przez pracowników The University of North Carolina on Chapel Hill i University of Edinburgh. W ramach zaliczenia należy samodzielne wykonać kompletny DMP oceniany następnie przez innych uczestników kursu. Co jakiś czas otwierana jest kolejna jego edycja.

Godnym polecenia jest również serwis brytyjskiej instytucji specjalizującej się w zarządzaniu danymi badawczymi - The Data Curation Center, w którym znajdują się gotowe plany zarządzania danymi, szablony, przewodniki, wytyczne, informacje na temat formatów zamieszczanych danych badawczych, metadanych w zależności od dyscypliny oraz lista kontrolna (Checklist for a Data Management Plan) dotycząca zawartości DMP, która pozwala szybko określić, jakich informacji może brakować w przygotowywanym DMP.

 

Przewodnik i prezentacje na temat DMP:

1. Dane badawcze w pigułce - poradnik Licencja: CC-BY

2. Magdalena Żuflita-Żurawska: Plan Zarządzania Danymi  Licencja: CC BY NC ND

3. Edyta Rogowska, Tomasz Nowocień: Data Management Plan (DMP) w bibliotece naukowej Licencja CC BY

 

Artykuły na temat DMP:

1. Nowocień T., Rogowska E.: Data Management Plan (DMP) w bibliotece naukowej. Nowe zadania i narzędzia. Medical Library Forum 2018;11(1):25-30 DOI: 10.34738/mlf.0009 Licencja CC BY NC ND

Bazy, platformy ułatwiające wyszukiwanie publikacji w otwartym dostępie

Polska Platforma Medyczna: portal zarządzania wierzą i potencjałem badawczym (PPM)- platforma prezentująca i promująca osiągnięcia naukowe i potencjał badawczy w  zakresie medycyny, farmacji, stomatologii, zdrowia publicznego, bezpieczeństwa i higieny pracy, ergonomii i ochrony zdrowia. Częścią PPM jest repozytorium Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie PPM-PUM dostępne pod adresem: https://ppm.pum.edu.pl.

Biblioteka Nauki - platforma udostępnia w sposób nieodpłatny i otwarty pełne teksty publikacji naukowych. Jest prowadzona przez ICM UW we współpracy z wydawcami oraz bazami indeksującymi.

AZON: atlas zasobów otwartej nauki - platforma udostępniająca książki, czasopisma, materiały dydaktyczne, prezentacje, zdjęcia, skany 3D, pliki audio i wideo, bazy danych i wiele innych...

CORE - baza zawierająca pełne teksty publikacji z otwartych  czasopism naukowych i repozytoriów z całego świata.

Get The Research - bezpłatna platforma, na której znajdują się wiarygodne wyniki badań naukowych z wielu dziedzin nauki. zawiera dziesiątki milionów otwartych artykułów z indeksu Unpaywall. Celem twórców Get The Research jest zapewnienie nowego poziomu dostępności recenzowanych artykułów naukowych. Platforma uruchomiona została przez Impactstory.

DOAJ (Directory of Open Access Journals) - serwis indeksujący recenzowane czasopisma naukowe OA

DOAB (Directory of Open Access Books) - serwis indeksujący recenzowane książki naukowe OA

 

Biblioteki cyfrowe

Zachodniopomorska Biblioteka Cyfrowa Pomerania

Biblioteka Cyfrowa Biblioteki Narodowej POLONA

Federacja Bibliotek Cyfrowych

 

Repozytoria danych badawczych

Zenodo
Repozytorium opracowane przez inicjatywę OpenAIRE i CERN międzynarodowe repozytorium danych badawczych umożliwiające naukowcom zajmującym się wszystkimi dziedzinami wiedzy proste archiwizowanie i dzielenie się opracowanymi przez siebie danymi badawczymi. Przeznaczony dla tzw. małych danych.

MOST DANYCH
Repozytorium opracowane przez Politechnikę Gdańską, Uniwersytet Gdański oraz Gdański Uniwersytet Medyczny. Zarejestrowane jest w bazie Open DOAR oraz Re3data. Indeksowane jest przez Data Cite, Google Dataset Search, Data Citation Index (WoS).  Spełnia wszelkie wymogi stawiane przez NCN. Dane udostępniane są zgodnie z zasadami FAIR, każdy dataset otrzymuje identyfikator DOI. Więcej

RepOD
Repozytorium Otwartych Danych opracowane przez ICM UW w ramach działań Platformy Otwartej Nauki archiwizujące i udostępniające wszystkie dane wytworzone, zebrane i opracowane na potrzeby badań naukowych. Przeznaczony dla tzw. małych danych.

Repozytorium PPM
Repozytorium otwartych danych badawczych Polskiej Platformy Medycznej

MX-RDR
Macromolecular Xtallography Raw Data Repository - dziedzinowe repozytorium krystalograficzne służące do udostępniania surowych danych dyfrakcyjnych zarejestrowanych dla kryształów makromolekuł. Repozytorium jest prowadzone przez ICM UW i zespół projektowy w Zakładzie Krystalografii UAM w Poznaniu.

RDS
Repozytorium Danych Społecznych - dziedzinowe repozytorium służące do udostępniania jakościowych i ilościowych danych społecznych. Repozytorium jest prowadzone przez ICM UW, Instytut Studiów Społecznych im. Prof. Roberta Zajonca UW oraz Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk.

Repozytoria danych badawczych NIH
Amerykański National Institute of Health współtworzy i promuje wiele specjalistycznych repozytoriów danych badawczych, spośród których wiele udostępniania tzw. duże dane zebrane w ramach konkretnych projektów. Na stronie NIH znajduje się tabela opisująca poszczególne repozytoria, informująca o ich stopniu otwartości i procedurach umieszczania w nich danych.

Materiały dodatkowe dotyczące repozytoriów otwartych danych badawczych:

 

Bazy indeksujące repozytoria

OpenDOAR
Międzynarodowa baza indeksująca biblioteki cyfrowe, repozytoria instytucjonalne i repozytoria danych badawczych wysokiej jakości. Baza umożliwia wyszukiwanie samych repozytoriów jak i przeszukiwanie ich zasobów.

Re3data
Wiarygodna i szeroko polecana międzynarodowa baza indeksująca repozytoria danych badawczych dotyczących wszystkich dziedzin wiedzy prowadzona przez German Research Fundation. Umożliwia wyszukiwanie repozytoriów według dziedziny wiedzy oraz kraju, w którym dane repozytorium jest prowadzone.

 

Aplikacje i przewodniki ułatwiające wyszukiwanie publikacji w otwartym dostępie

Otwarte zasoby edukacyjne. Szukaj, twórz, dziel się - przewodnik KOED 2019

Przycisk Google Scholar -  bezpłatna wtyczka dostępna dla przeglądarek Firefox, Chrome i Safari ułatwiająca dotarcie do artykułów pełnotekstowych bezpośrednio z wyników wyszukiwania w internecie.

Unpaywall - bezpłatna wtyczka dostępna dla przeglądarek Firefox, Chrome umożliwiająca automatyczne wyszukiwanie otwartych wersji publikacji naukowych. Po dotarciu do artykułu dostępnego wyłącznie po uiszczeniu opłaty, wystarczy nacisnąć zieloną ikonkę znajdującą się po prawej stronie ekranu, aby uzyskać dostęp do jego pełnotekstowej, darmowej wersji (jeśli taka istnieje).

bg

Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

ul. Rybacka 1, 70-204 Szczecin,
tel. 91 48 00 700 / 800, fax 91 48 00 705
NIP 852-000-67-57, Regon 000288886